دو دهه سانسور اینترنت در ایران

سانسور اینترنت در ایران
منبع عکس

اینترنت را می‌توان یکی از بزرگترین چالش‌های حکومت ایران در دو دهه اخیر دانست و در طی این دو دهه، هر دولت سیاست‌های خاص خود را برای کنترل آن دنبال کرده است. در این مطلب نگاهی کلی به تاریخچه اینترنت و سیاست‌های سه دولت سیدمحمد خاتمی، محمود احمدی‌نژاد و حسن روحانی می‌اندازم تا به این صورت افرادی که ممکن است با تاریخچه سانسور اینترنت در ایران آشنا نباشند، کلیاتی از آنچه در طی این ۲۰ سال رخ داده است را به دست آورند.

دولت خاتمی: شروع سانسور اینترنت در ایران

دولت خاتمی را می‌توان دولتی دانست که در آن اینترنت در دسترس عموم قرار گرفت و افراد می‌توانستند با هزینه‌ای کم، کارت اتصال به اینترنت را خریداری کنند. با عمومی شدن استفاده از اینترنت در زمان خاتمی، دوران طلایی وبلاگستان فارسی شروع شد که در آن هزاران نفر -از جمله خودم- که هیچ مکانی برای نوشتن و بیان دیدگاه‌یشان را نداشتند، با درست کردن یک وبلاگ ساده به بیان دیدگاه‌های خود پرداختند.

با محبوبیت وبلاگ‌نویسی در دوران خاتمی و عدم کنترل بر روی محتوایی که بر روی اینترنت منتشر می‌شد، حکومت ایران و دولت خاتمی به فکر مدیریت محتوای تولید شده و دسترسی به این دست محتواها افتاد. از همین رو دولت خاتمی کلید اولیه سانسور و فیلترینگ اینترنت را زد و به این صورت وبلاگ‌های مختلفی که در آنها محتوای انتقادی به وضعیت کشور وجود داشت، زیر تیغ فیلترینگ رفتند.

صفحه فیلترینگ اینترنت در زمان دولت خاتمی
صفحه فیلترینگ اینترنت در زمان دولت خاتمی

در همینجا باید به این نکته مهم نیز اشاره کنم که برخلاف بسیاری از افراد که فکر می‌کنند خاتمی مخالف سانسور اینترنت در کشور بوده است، باید گفت که شخص خاتمی از حامیان سانسور اینترنت در کشور بوده، به عنوان مثال می‌توان به این مصاحبه اشاره کرد که در آن خاتمی از آزاد بودن تمام وب‌سایت‌های سیاسی خبر می‌داده در حالی که بسیاری از وبلاگ‌ها و وب‌سایت‌های سیاسی در آن زمان مسدود بودند – از جمله وبلاگم خودم.

علاوه بر این در دولت خاتمی برای اولین بار عده‌ای به دلیل فعالیت آنلاین دستگیر و مجرم شناخته شدند که در زمان خودش سروصدای زیادی را به پا کرد.

​دولت احمدی‌نژاد: سرکوب گسترده اینترنت در کشور

دولت احمدی‌نژاد را می‌توان دولتی دانست که در آن سرکوب اینترنت و آزادی‌های آنلاین به اوج رسید. به عنوان مثال در دولت احمدی‌نژاد و در اعتراضات به انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸، ایران برای اولین بار دسترسی به اینترنت را به صورت کامل قطع کرد.

علاوه بر این در دولت احمدی‌نژاد مفهوم اینترنت ملی – که این روزها از آن به عنوان «شبکه ملی اطلاعات (شما)» یاد می‌شود – شروع به شکل گرفتن کرد و ایده‌هایی مانند سیستم عامل ملی، آنتی‌ویروس ملی، نقشه گوگل اسلامی و… نیز مورد توجه قرار گرفتند. نکته مهمی که در مورد اینترنت ملی باید در اینجا بیان کرد آن است که بر خلاف تصور بسیاری، دولت احمدی‌نژاد هیچگاه نتوانست این ایده را به صورت کاملا اجرای کرد و دولت روحانی «شما» را از مرحله ایده و مطالعه به اجرا رساند.

صفحه فیلترینگ اینترنت در زمان دولت احمدی‌نژاد
صفحه فیلترینگ اینترنت در زمان دولت احمدی‌نژاد

در نهایت دولت احمدی‌نژاد دولتی بود که در آن فیلترینگ شبکه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوک و توئیتر آغاز شد؛ هر چند که این سانسور هم اکنون خنده‌دار به نظر می‌رسد زیرا در حال حاضر محمود احمدی‌نژاد دارای حساب تایید شده در توئیتر است!​

دولت روحانی: تغییر رفتار کاربران اینترنت در ایران

دولت روحانی را می‌توان دولتی دانست که نسبت به دولت‌ها قبلی در زمینه کنترل اینترنت و همچنین کاربران اینترنت باهوش‌تر عمل کرده است. به عنوان مثال می‌توان به تعرفه اینترنت در کشور اشاره کرده که در ساختار جدید کاربران برای استفاده از وب‌سایت‌هایی که در خارج از ایران میزبانی می‌شوند (مثلاً تلگرام، گوگل و…) باید دو برابر نسبت به استفاده از وب‌سایت‌هایی که در داخل کشور میزبانی می‌شوند (آپارات، ورزش۳ و…)، هزینه پرداخت کنند.

اینگونه تعرفه‌بندی در بلندمدت می‌تواند رفتار و درک کاربران اینترنت در ایران را کاملاً تغییر دهد به طوری که در آینده‌ای نزدیک کاربران اینترنت ممکن است اینترنت را وب‌سایت‌های ایرانی مانند آپارات، دیجی‌کالا و… بدانند و ایده‌ای در زمینه وب‌سایت‌هایی مفیدی مانند ویکی‌پدیا نداشته باشند.

صفحه فیلترینگ اینترنت در زمان دولت روحانی
صفحه فیلترینگ اینترنت در زمان دولت روحانی

​علاوه بر مدیریت هوشمندانه رفتار کاربران در دولت روحانی – که از نگاه من خطرناک‌ترین اقدام تمام دولت‌های اخیر در زمینه فضای مجازی بوده است – می‌توان به عمومی شدن استفاده از اینترنت در دستگاه‌های موبایل (۳G و ۴G) اشاره کرد که باعث شد دسترسی به اینترنت از طبقه متوسط جامعه به طبقه کارگر و کم درآمد نیز برسد.

با راه‌اندازی ۳G و ۴G، سیاست فیلترینگ در دولت روحانی نیز دچار تغییر شد و با محبوبیت تلفن‌های همراه، سانسور وب‌سایت‌های مختلف تا حدودی زیادی کنار و تمرکز بر روی مدیریت و سانسور اپلیکیشن‌های موبایل گذاشته شد. برای مثال هم می‌تواند به فیلتر شدن اپلیکیشن‌های ارتباطی مانند وی‌چت، وایبر و در آخرین نمونه تلگرام اشاره کرد.

در نهایت هم باید به اجرایی شدن «شما» در دولت روحانی اشاره کرد که این امکان را به دولت روحانی و دولت‌های بعدی می‌دهد تا در زمان‌های بحرانی مانند تظاهرات سراسری، اینترنت جهانی را قطع کنند بدون آنکه سیستم ارتباطی در داخل کشور دچار مشکل شود.

مشهود است که در ایران با تغییر دولت سیاست‌های کلی سانسور اینترنت در کشور تغییر نکرده، هر چند که روش اجرای آن دچار تغییر شده است؛ مثلاً در دولت احمدی‌نژاد با مشت آهنین به سرکوب اینترنت پرداخته می‌شد اما در دولت روحانی به صورت غیرمستقیم و با طرح‌هایی مانند اراسه اینترنت رایگان برای استفاده از سرویس‌های داخلی، سانسور اینترنت اعمال می‌شود.


این مطلب را برای رادیو فردا نوشته‌ام و به همین دلیل این مطلب ابتدا در رادیو فردا و سپس در اینجا منتشر شده است. شما می‌توانید تمامی مطالب نوشته شده توسط من در رادیو فردا را در اینجا دنبال کنید.

نوشتن دیدگاه

آقای علیخانی، فیلترینگ برای من است و آزادی بیان برای شما!

قبلا در مورد فیلتر شدن وب‌سایت خاتمی صحبت کرده بودم؛ اما در آخرین اقدام کمیته‌ی مبارزه با مصادیق مجرمانه، وب‌سایت باران که متعلق به بنیاد باران است و توسط سید محمد خاتمی بنیان‌گذاری شده است نیز به لیست وب‌سایت‌های فیلتر شده پیوست. این اقدام واکنش‌های بسیاری را با خود داشت اما یکی از واکنش‌هایی که ذهن من را به خود مشغول کرد، سخنان آقای قدرت‌الله علیخانی، عضو شورای مرکزی فراکسیون خط امام (ره) مجلس بود:

عضو شورای مرکزی فراکسیون خط امام (ره) مجلس با بیان اینکه فیلترینگ سایت خاتمی انعکاس خارجی خوبی برای نظام نخواهد داشت، گفت: وزیر ارشاد و معاون مطبوعاتی‌اش اهمیتی برای آزادی بیان در ایران قائل نیستند.

قدرت الله علیخانی در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری فراکسیون خط امام (ره) مجلس، «پارلمان نیوز» وزارت ارشاد را مسئول فیلترینگ سایت شخصی سید محمد خاتمی رئیس جمهور سابق کشورمان دانست و گفت: این اقدامی ناپسند و خلاف قانون اساسی کشور است و انعکاس داخلی و خارجی خوبی برای نظام نخواهد داشت.

نماینده اصلاح طلب مردم قزوین، آبیک و البرز در مجلس شورای اسلامی با انتقاد از عملکرد وزارت ارشاد گفت: احساس من بر این است که آقای حسینی کاره‌ای نیست و از خود اختیاری ندارد .

عضو شورای مرکزی فراکسیون خط امام گفت: برخوردهایی که در دوره رامین با مطبوعات کشور شده است در هیچ دوره‌ای سابقه نداشته است.

عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس با بیان اینکه فکر نمی‌کنم دادگستری حساسیتی روی سایت آقای خاتمی داشته باشد تصریح کرد: این رامین  است که شمشیری برداشته و به جان مطبوعات و آزادی بیان در ایران افتاده است. (منبع)

با خواندن خبر بالا چند سوال برای من پیش آمد:

۱- اگر فیلتر شدن وب‌سایت شخصی سید محمد خاتمی و بنیاد باران ناپسند است، چرا آقای خاتمی و وزیر دولت وی در اوایل دهه‌ی ۸۰ شروع به فیلتر کردن وب‌سایت‌ها و وبلاگ‌های مختلف کردند؟ چگونه است که فیلتر شدن وب‌سایت آقایان ناپسند است، اما فیلتر شدن وبلاگ من بسیار خوب و پسندیده است؟!

۲- قانون اساسی تعریف شده در دید آقایان چگونه است که فیلتر شدن وب‌سایت آقای خاتمی و بنیاد باران بر خلاف آن است، اما فیلتر شدن وبلاگ حسین درخشان و یا هزاران وبلاگ دیگر بر خلاف آن نیست؟ مگر غیر از این است که قانون اساسی کشور برای تمامی افراد یک جامعه یکسان است؟!

۳- اگر آقای علیخانی نگران انعکاس‌های داخلی و خارجی پدیده‌ی فیلترینگ است، باید به ایشان گوشزد کرد که در دوره‌ی ریاست جمهوری آقای خاتمی بسیاری از فعالان وب در این مورد نوشتند و گفتند، اما نه تنها گوش شنوایی نبود، بلکه آقای خاتمی در سازمان ملل حقایق فیلترینگ ایران را کتمان کرد!

در نهایت باز هم به این نکته تاکید می‌کنم که تمام مسئولیت هر آنچه بر سر وب فارسی و فضای آنلاین می‌آید متعلق به دولت دکتر محمود احمدی‌نژاد نیست و آقای خاتمی نیز در آن سهم بسزایی دارد.

نوشتن دیدگاه

فیلترشدن وب‌سایت خاتمی، نتیجه عمل خود اوست

قبلا در مطلبی تحت عنوان «چرا از فیلترینگ وب‌سایت خاتمی خوشحالم؟!» نظرم را در مورد فیلتر شدن وب‌سایت سید محمد خاتمی داده‌ام؛ اما در مقاله‌ای که در مردمک منتشر شده است، به بررسی تاریخچه‌ی فیلترینگ در ایران و واکنش‌های خاتمی به آن در زمان ریاست جمهوری‌اش پرداخته‌ام.

فیلترینگ اینترنت در ایران از ابتدای دهه‌ ۸۰ خورشیدی و بعد از دستور آیت‌الله خامنه‌ای مبنی بر تدوین «سیاست‌های کلی شبکه‌های اطلاع رسانی رایانه‌ای» به رئیس جمهور وقت سید محمد خاتمی، مورد اجرا قرار گرفت.

با تصویب و اجرای این قانون از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی که ریاست آن بر عهده‌ سید محمد خاتمی بود، طرح فیلترینگ در سال ۱۳۸۱ به صورت جدی اجرا شد. طرحی که با گذشت حدود یک دهه از اجرای آن همچنان قانونمند نیست و بسیاری از وب‌سایت‌ها و وبلاگ‌ها براساس سلیقه‌ مسئولین و در برخی موارد خارج از چهارچوب قانونی، فیلتر می‌شوند. یکی از آخرین نمونه‌های این فیلترینگ سلیقه‌ای را می‌توان فیلتر شدن وب‌سایت رسمی سید محمد خاتمی در روز ۲۷ مهر ماه سال جاری نام برد که با واکنش‌های بسیاری مواجه شد؛ هر چند بعد از گذشت ساعاتی این وب‌سایت رفع فیلتر شد. ادامه مطلب…

چرا از فیلترینگ وب‌سایت خاتمی خوشحالم؟!

نوشتن دیدگاه

چرا از فیلترینگ وب‌سایت خاتمی خوشحالم؟!

امروز در خبرها خواندم که وب‌سایت سید محمد خاتمی توسط کمیته‌ی تعیین محتوای مجرمانه در اینترنت فیلتر شده است. خبری که با واکنش برخی از جوانان اصلاح‌طلب مواجه شد و در بیانیه‌ای این حرکت را محکوم کردند. اما بر خلاف تمامی موارد دیگری که از فیلتر شدن یک وب‌سایت ناراحت می‌شدم و آن را قدمی در راه محدودیت بیشتر برای کاربران ایرانی می‌دانستم، در این مورد خاص از فیلتر شدن وب‌سایت سید محمد خاتمی، رئیس جمهور پیشین ایران بسیار خوشحال شدم!

علت خوشحالی من به این دلیل است که خاتمی اولین کسی بود که بحث پالایش اینترنت و ایجاد سدی برای کاربران اینترنت در ایران را مطرح کرد و وزارتخانه‌ی تحت نظر وی طرح فیلترینگ را در اوایل دهه‌ی ۸۰ خورشیدی آغاز کرد، طرحی که بر مبنای گفته‌های خاتمی تنها برای از دسترس خارج کردن وب‌سایت‌های مستهجن و غیر اخلاقی صورت می‌گرفت، اما با گذشت زمان این طرح به ابزاری برای دولتمردان تبدیل شد تا مخالفان خود را خاموش کنند. دولتمردانی از اصلاح‌طلب تا اصولگرا که فیلترینگ را ابزاری برای محدود کردن کاربران ایرانی می‌شناختند و می‌شناسند تا ابزاری برای مدیریت درست فضای وب!

به همین دلیل همانگونه که قبلا توییت کرده‌ام؛ آقای خاتمی، به یاد داشته باشید که حکایت فیلتر شدن سایت شما حکایت کسی است که چاه برای دیگران می‌کند و بعد خودش درون آن می‌افتد.

در نهایت این نکته را نیز یادآوری کنم که از دید من فیلتر شدن وب‌سایت‌های مراجع تقلید شیعه و شخصیت‌های سیاسی‌ای مانند خاتمی در بلند مدت به نفع کاربران ایرانی خواهد بود و باعث خواهد شد که دامنه‌ی فیلترینگ در ایران به مرور زمان کاهش پیدا کند. برای اطلاع از جزئیات بیشتر می‌توانید به اینجا مراجعه کنید و مقاله‌ای را که چند روز پیش در مورد فیلتر شدن وب‌سایت‌های مراجع تقلید شیعه نوشته‌ام را بخوانید.

پی‌نوشت:

– از شب گذشته وب‌سایت سید محمد خاتمی از لیست فیلترینگ خارج شد.

نوشتن دیدگاه