شاه کلید پیش‌بینی حوادث جهان در آینده (۲)

یادداشت‌های دایی

… ادامه

استفاده از واژه‌ی قله‌ی تولید نفت (Peak Oil) به صورت اسم خاص برای لحظه‌ای از تاریخ که تولید جهانی نفت به حداکثر ممکن خود می‌رسد، اطلاق می‌گردد. هابرت پیش‌بینی نمود که قله‌ی تولید نفت جهانی در حدود ۸۴ میلیون بشکه در روز در حوالی سال‌های ۱۹۹۵ اتفاق خواهد افتاد. اما به دلیل بحران انرژی در دهه‌ی ۷۰ و افزایش شدید قیمت نفت که منجر به استفاده بهینه‌تر از منابع نفتی گردید، وقوع قله‌ی تولید نفت برای مدت کوتاهی به تاخیر افتاد. طبق برآورد آلبرت بارتلت (Albert A. Bartlett)، پرفسور فیزیک در دانشگاه کلرادو آمریکا قله‌ی تولید نفت در سال ۲۰۰۴ اتفاق افتاده و تولید نفت از این سال ثابت باقی مانده است. نگارنده با توجه به افزایش شدید قیمت نفت از دسامبر ۲۰۰۷ و رسیدن قیمت هر بشکه نفت به ۱۴۷ دلار در جولای ۲۰۰۸ معتقد است قله‌ی تولید نفت حداکثر در سال ۲۰۰۷ اتفاق افتاده است. لازم به توضیح است که میزان تولید در سال ۲۰۰۶ برابر ۸۵٫۲۴ میلیون بشکه در روز بوده است که بسیار نزدیک به پیش‌بینی هابرت برای حداکثر تولید نفت می‌باشد.

همانطور که گفته شده، قله‌ی تولید نفت آمریکا در سال ۱۹۷۰ اتفاق افتاده است و میزان تولید در قله برابر ۱۰٫۲ میلیون بشکه در روز بوده است و از آن زمان به بعد تولید نفت ایالات متحده‌ی آمریکا به طور مستمر رو به کاهش بوده است به جز افزایش محدودی که با اضافه شدن تولید نفت میدان Prudhoe Bay آلاسکا به وجود آمد. تخمین میزان نفت این مخزن ۲۵ میلیارد بشکه بوده است. شکل (۳- الف) مقایسه‌ی کل تولید سالیانه‌ی ۴۸ ایالت آمریکا (به جز آلاسکا، هاوایی و جزایری مانند پرتوریکو) با داده‌های واقعی توسط سازمان اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) و منحنی پیش‌بینی شده‌ی هابرت در سال ۱۹۵۶ را نشان می‌دهد. نزدیکی پیش‌بینی مدل هابرت و داده‌های به دست آمده از تولید واقعی بسیار شگفت‌انگیز است. همچنین در شکل (۳- ب) تولید نفت آلاسکا نشان داده شده است که رفتاری زنگوله‌ای‌وار بر طبق پیش‌بینی هابرت دارد با این تفاوت که به دلیل رشد و توسعه‌ی تکنولوژی استخراج، سرعت رشد نمایی منحنی در ابتدای تولید بسیار شدید می‌باشد ولی با این حال بعد از رسیدن به قله‌ی تولید نفت، کاهش تولید میدان اتفاق افتاده است.

شکل (۳- الف)- تولید نفت و تفطیرات آمریکا در قرن ۲۰

شکل (۳- ب)- تولید نفت آلاسکا

در  شکل (۳- ج) تولید نفت ایالات متحده‌ی آمریکا از سرزمین اصلی به همراه نفت آلاسکا و نفت دریاهای عمیق (شامل خلیج مکزیک) و گاز طبیعی مایع ارائه شده است. با توجه به این شکل مشاهده می‌شود که گرچه تولید نفت آلاسکا و نفت در آب‌های با عمق بیشتر از ۵۰۰ متر به افزایش تولید نفت آمریکا منجر شده است، لیکن بر شیب کاهش تولید اثر چندانی نداشته است.

شکل (۳-ج)- تولید نفت آمریکا بر حسب مناطق

شکل (۴) مقایسه‌ی تولید و واردات نفت توسط آمریکا بین سال‌های ۲۰۰۵-۱۹۲۰ را نشان می‌دهد. همانطوری که مشاهده می‌شود بعد از رسیدن به قله‌ی تولید نفت در ۱۹۷۰، تولید رو به کاهش رفته است. در اواخر دهه‌ی ۷۰، تولید نفت آلاسکا از میدان Prudhoe Bay جریان می‌یابد، ولی اثر ورود این تولید بر کل منحنی تولید بسیار کم بوده و گرچه افزایش اندکی در منحنی تا نیمه‌ی دهه‌ی ۸۰ مشاهده می‌شود، سیر نزولی نفت مجددا بعد از ۱۹۸۸ آغاز گردیده و با همان شیب کاهش اولیه به سقوط خود ادامه می‌دهد.

شکل (۴)- تولید و واردات نفت آمریکا

تخمین کل ذخایر نفت جهان حدود ۲۰۰۰ میلیارد بشکه می‌باشد. در قله‌ی تولید نفت نصف این منابع به اتمام رسیده است. بر طبق گزارش سال ۲۰۰۷ سازمان جهانی انرژی (IEA) کل عرضه‌ی جهانی نفت (شامل بیوسوخت، بنزین‌هایی که مأخد غیر نفتی دارند، استفاده از ذخایر استراتژیک و تولید نفت متداول) به طور متوسط ۸۵٫۲۴ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۰۶ بوده است. همچنین بین سال‌های ۲۰۰۵-۱۹۹۷ به طور متوسط مصرف نفت روزانه ۱٫۲ میلیون بشکه در هر سال افزایش یافته است. اما در سال ۲۰۰۸، IEA تخمین نرخ کاهش تولید را از ۳٫۷ درصد در سال، به ۶٫۷ درصد افزایش ناگهانی داد.

نگاهی به بزرگترین تولیدکننده‌ی نفت اوپک، کشور عربستان سعودی، وخامت اوضاع را آشکارتر می‌سازد. در آوریل ۲۰۰۶، سخنگوی Saudi Aramco اظهار نمود که تولید نفت میدان‌های بزرگ سعودی با نرخ ۸ درصد در سال در حال کاهش می‌باشند و در کل مخازن عربستان با کاهش تولید متوسط سالیانه ۲ درصد روبرو هستند. مخزن قوار (Ghowar)، بزرگترین مخزن نفتی جهان می‌باشد که نیمی از تولید نفت عربستان در طی ۵۰ سال گذشته از این میدان بدست آمده است. این میدان از قله‌ی تولید نفت عبور کرده است. دومین مخزن بزرگ جهان میدان بارگن (Burgan) در کویت می‌باشد که قله‌ی تولید نفت آن در سال ۲۰۰۵ اتفاق افتاد و از آن سال به بعد تولید آن رو به کاهش می‌باشد. طبق مطالعه‌ای که توسط مرکز تحقیقات انرژی کمبریج (CERA) بر روی ۸۱۱ عدد از بزرگترین میادین نفتی جهان در سال ۲۰۰۸ انجام داده شد، مشخص گردید که مجموع این میادین با کاهش تولید ۴٫۵ درصد در سال مواجه می‌باشند. همچنین مطالعه‌ی دیگری توسط IEA در نوامبر ۲۰۰۸ بر روی ۸۰۰ میدان نفتی نشان داد که کاهش تولید نفت به ۶٫۷ درصد در سال رسیده است و این در حالی است که سرعت کاهش رو به افزایش است. برای نمونه شکل (۵) تولید نفت مکزیک بین سال‌های ۲۰۰۸-۱۹۹۵ را نشان می‌دهد. مکزیک یک کشور صادرکننده‌ی نفت می‌باشد که به زودی از چرخه‌ی صادرکنندگان خارج خواهد گردید.

شکل (۵)- تولید نفت مکزیک

تقاضای انرژی از چهار بخش اقتصادی نشات می‌گیرد. این بخش‌ها عبارتند از ۱- حمل و نقل، ۲- مسکونی، ۳- تجاری و ۴- صنعتی. بخش حمل و نقل، بزرگترین مصرف‌کننده‌ی نفت بوده و تقاضای این بخش طی دهه‌های اخیر دائما رو به فزونی داشته است. این افزایش تقاضا، به سبب افزایش وسایل نقلیه‌ی شخصی که توسط موتورهای احتراق داخلی رانده می‌شوند بوجود آمده است. بر طبق گزارش رابرت هرش (Robert Hirsch)، بخش حمل و نقل تقریبا ۶۹ درصد مصرف نفت در آمریکا در سال ۲۰۰۶ را به خود اختصاص داده است، در حالی که در کل دنیا ۵۵ درصد نفت صرف حمل و نقل می‌شود‌. کاهش مصرف نفت در بخش حمل و نقل، یکی از اولویت‌های کنترل مصرف نفت در مواجه با خطرات رسیدن به قله‌ی تولید نفت و مسائل پس از این قله می‌باشد.

در بخش‌های آینده‌ی این مقاله به تفصیل معضلات پیش روی در دوران بعد از قله‌ی نفت بحث خواهد گردید.

ادامه دارد…